Τας θύρας! Επιστημονική φαντασία και αβαν γκαρντ

Λευκή επιταγή στον Πέτερ Λίχτερ

O ΠΕΤΕΡ ΛΙΧΤΕΡ είναι ένας από τους πιο ταλαντούχους και παραγωγικούς νέους Ευρωπαίους σκηνοθέτες της αβάντ γκαρντ. Είναι ένας σκηνοθέτης και συγγραφέας που έχει ασχοληθεί με όλα τα κινηματογραφικά είδη από το 2002: ταινίες με υλικό αρχείου, αφαιρετικούς πειραματισμούς και λυρικά ντοκιμαντέρ. Το θέμα της διδακτορικής του διατριβής είναι οι ιστορικές και θεματικές συνδέσεις ανάμεσα στην αβαντ γκαρντ και στις ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Αυτή την περίοδο ετοιμάζει την πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία, μια πειραματική ταινία τρόμου με τίτλο Frozen May.

Οι άνθρωποι πιστεύουν συχνά πως η παρακαταθήκη του πειραματικού σινεμά και αυτή του κλασικού Χόλιγουντ είναι δύο εντελώς διαφορετικά τινά. Ωστόσο, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο παρατηρήθηκε μια ολοένα και μεγαλύτερη επικάλυψη ανάμεσα σε αυτά τα δύο είδη: το αφαιρετικό και πειραματικό σινεμά απορροφούνταν συχνά από τη μηχανή του αφηγηματικού σινεμά των μεγάλων μπάτζετ. Αντιστρόφως, οι σκηνοθέτες του πειραματικού χώρου άρχισαν να οικειοποιούνται την εικονογραφία του Χόλιγουντ, χρησιμοποιώντας το σύνολο των αφηγηματικών ταινιών ως δεξαμενή για την ανεύρεση αρχειακού υλικού, υλικού που θα μπορούσε να παραποιηθεί, να διαστρεβλωθεί και να επεξεργαστεί για να παραγάγει μοναδικά έργα τέχνης –συχνά ανατρεπτικά ή προϊόντα αντι-κουλτούρας. Έτσι, κατά την πορεία του 20ού αιώνα, αναπτύχθηκε μια σύνθετη σχέση ανάμεσα στο κανονιστικό/αφηγηματικό σινεμά και στο αβάν γκαρντ/άντεργκραουν σινεμά – ένας δεσμός που είναι βαθιά ριζωμένος σε μια ιστορία αμοιβαίας οικειοποίησης και έμπνευσης. .

Η επιστημονική φαντασία υπήρξε ανέκαθεν πρόσφορο έδαφος για την αλληλεπίδραση ανάμεσα στο μέινστριμ και στην αβάν γκαρντ. Σκηνοθέτες του πειραματικού χώρου δέχονταν αναθέσεις από τα μεγάλα στούντιο για να φτιάξουν τεχνολογικούς νεωτερισμούς για τα ειδικά εφέ ταινιών υψηλού προϋπολογισμού. Ένα από τα πρώτα παραδείγματα αυτής της σχέσης ήταν μια ταινία-ορόσημο του είδους. Στο 2001: Η Οδύσεια του διαστήματος του Στάνλεϊ Κιούμπρικ (1968) ο σκηνοθέτης προσέλαβε τον Τζον Γουίτνι για να βοηθήσει τον σχεδιαστή ειδικών εφέ Ντάγκλας Τράμπουλ να δημιουργήσει την περίφημη σεκάνς στο Stargate. Αυτή η σκηνή ήταν ένα από τα πρώτα παραδείγματα της «πλασιωμένης αφαίρεσης» (και του αφαιρετικού σινεμά) που εμφανίστηκε στον δημοφιλή κινηματογράφο του Χόλιγουντ. Το αριστούργημα επιστημονικής φαντασίας του Κιούμπρικ μιμήθηκαν πολλές άλλες ταινίες στις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80, στις οποίες οι επίσημες στρατηγικές του αφαιρετικού σινεμά πέρασαν στην υφή του αφηγηματικού σινεμά.

Ο Τζόρνταν Μπέλσον, ένας σύγχρονος του Γουίτνι και μια εμβληματική φυσιογνωμία της αβαν γκαρντ, έκανε κι αυτός σεκάνς ειδικών εφέ για ταινίες είδους, συμπεριλαμβανομένων και των ταινιών Οι κατάλληλοι άνθρωποι (1983) και Η επανάσταση των ρομπότ (1977). Οι αφαιρετικές σκηνές σε αυτές και σε άλλες ταινίες είχαν παρόμοια λειτουργία στην αντίστοιχη αφηγηματική τους δομή – καθώς γίνονταν έξοδοι για έναν άλλο, άγνωστο κόσμο. Η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή αυτών των σύντομων, αφαιρετικών σκηνών είναι η αφοσίωσή τους στο πνεύμα και στη φόρμα του πειραματικού κινηματογράφου. Το αποτέλεσμα υπνωτίζει τον θεατή.

Από την άλλη, υπάρχει μια πλούσια παράδοση σκηνοθετών του πειραματικού σινεμά που στηρίζουν την τεχνική τους στο υλικό που παράγεται από την χολιγουντιανή παράδοση. Τα πιο καθαρά παραδείγματα αυτής της προσέγγισης είναι οι ταινίες κολάζ με υλικό αρχείου – μια παράδοση της αβάν γκαρντ στην οποία οι σκηνοθέτες δημιουργούν νέα έργα χρησιμοποιώντας υλικό από διάφορες πηγές (μεγάλα στούντιο, τηλεόραση, TV, επίκαιρα, κ.ά.). Σήμερα αυτή η παράδοση μετεξελίσσεται σε ένα από τα πιο ζωντανά κινηματογραφικά είδη, που εκπροσωπούν καλλιτέχνες όπως οι Μάικλ Φλέμινγκ, Πίτερ Τσερκάσκι και Κρεγκ Μπόλντουιν, που δουλεύουν με υλικό από τον κόσμο του κλασικού σινεμά. Αυτές οι ταινίες καταβροχθίζουν και χωνεύουν στοιχεία από το μέινστριμ, αστειεύονται και φτιάχνουν αυτοαναφορικές ταινίες-γλυπτά από υλικό του κλασικού, αφηγηματικού σινεμά. Σ’ αυτό το πνεύμα της αφομοίωσης και της οικειοποίησης, φέραμε κοντά την Έκσταση του Μάικλ Φλέμινγκ, που χρησιμοποιεί διαφημίσεις περιοδικών για να ενορχηστρώσει μια οπτική επίθεση στη σάρκα και στην κατανάλωση, με την Απειλή του Τζον Κάρπεντερ, όπου το πλάσμα που αναφέρεται στον πρωτότυπο τίτλο δολοφονεί και αμέσως μετά μιμείται ανθρώπους για να επιβληθεί στον κόσμο τους.

Επιπλέον, στην κοινή τομή Χόλιγουντ και πειραματικού σινεμά μπορούμε να βρούμε καλλιτέχνες με παρόμοιους στόχους και εκφραστικά μέσα. Ο Τακάσι Μάκινο και ο Κεν Ράσελ, για παράδειγμα, αν και απο διαφορετικές θέσεις στο κινηματογραφικό στερέωμα, θέλησαν να δημιουργήσουν έργα που θα υπέβαλαν παρόμοιες αντιδράσεις. Η ταινία μυθοπλασίας Ανεξέλεγκτες καταστάσεις (1980) του Κεν Ράσελ και τα αφαιρετικά φιλμ του Μάκινο έχουν τις ίδιες μορφικές ρίζες – καθώς προσπαθούν να μας παροτρύνουν ως δια μαγείας σ’ ένα παραισθησιογόνο ταξίδι.

Και οι δύο τύποι κινηματογράφου έδωσαν αλλήλους νέα ώθηση στην τεχνική και στην τεχνολογία τους, δημιουργώντας νέα κινηματογραφικά εκφραστικά μέσα. Αυτοί οι δύο τύποι τέχνης επέκτειναν τα όριά τους και μπήκαν η μία στην περιοχή της άλλης, παίρνοντας δάνεια και μιμούμενες η μία την άλλη για να επαναπροσδιορίσουν τα όρια του ερωτήματος «Τι είναι ο κινηματογράφος;».